Κλιματική αλλαγή στην Ελλάδα: τι δείχνουν πραγματικά τα δεδομένα
Η κλιματική κρίση στην Ελλάδα συνήθως φτάνει σε εμάς ως μία είδηση τη φορά. Εδώ βάζουμε τα κομμάτια δίπλα δίπλα: τι έχει μετρηθεί, τι κοστίζει, τι έχει σχεδιάσει το κράτος και τι πιστεύουν οι πολίτες, με πηγή για κάθε αριθμό.
Κλιματική αλλαγή σε δύο προτάσεις
Ο ΟΗΕ ορίζει την κλιματική αλλαγή ως μακροχρόνιες μεταβολές στις θερμοκρασίες και στα μοτίβα του καιρού. Κάποιες οφείλονται σε φυσικά αίτια, όμως από τον 19ο αιώνα κύρια αιτία είναι οι ανθρώπινες δραστηριότητες και πρώτα απ' όλα η καύση ορυκτών καυσίμων, που απελευθερώνει αέρια θερμοκηπίου τα οποία κρατούν θερμότητα στην ατμόσφαιρα.
Κατά την ίδια πηγή, η επιφάνεια της Γης είναι περίπου 1,44°C θερμότερη από ό,τι στα τέλη του 19ου αιώνα. Η Ευρώπη ζεσταίνεται ταχύτερα: σύμφωνα με την έκθεση European State of the Climate 2024 του Copernicus και του ΠΜΟ, από τη δεκαετία του 1980 θερμαίνεται με διπλάσιο ρυθμό από τον παγκόσμιο μέσο όρο. Στην Ελλάδα ο όρος κλιματική κρίση έχει μπει και στον τίτλο υπουργείου: την έρευνα που παρουσιάζουμε πιο κάτω την ανέθεσε το Υπουργείο Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας.
Κλιματική αλλαγή στην Ελλάδα: τι έχει ήδη αλλάξει
Θερμότερα καλοκαίρια και καύσωνες
Η ομάδα του meteo.gr του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών κατέγραψε το καλοκαίρι του 2024 ως το θερμότερο στη χώρα από το 1960. Ήταν 2,9°C πάνω από τον μέσο όρο 1991–2020 και περίπου 1°C πάνω από το προηγούμενο ρεκόρ, το καλοκαίρι του 2012. Ο Ιούνιος και ο Ιούλιος του 2024 ήταν οι θερμότεροι που έχουν καταγραφεί, ενώ ο Αύγουστος ήρθε δεύτερος, πίσω από τον Αύγουστο του 2021. Η τάση της μέσης θερμοκρασίας του καλοκαιριού από το 1960 έως το 2024 αντιστοιχεί σε άνοδο 2,3°C.
Η εικόνα δεν βασίζεται σε μία χρονιά. Στην ανάλυση για το καλοκαίρι του 2026, που κατατάχθηκε 6ο θερμότερο από το 1960, η ίδια ομάδα υπολογίζει την άνοδο της μέσης θερινής θερμοκρασίας στους 2,5°C για την περίοδο 1960–2025.
Ο Copernicus εξέτασε ξεχωριστά τη νοτιοανατολική Ευρώπη, που ορίζει ως την περιοχή 39°–46° Β και 15°–30° Α (περιλαμβάνει την ηπειρωτική Ελλάδα βόρεια του 39ου παραλλήλου). Το καλοκαίρι του 2024 μέτρησε εκεί 66 ημέρες με τουλάχιστον «ισχυρή θερμική καταπόνηση», έναντι 29 κατά μέσο όρο, και 23 τροπικές νύχτες, δηλαδή νύχτες που η ελάχιστη θερμοκρασία δεν έπεσε κάτω από 20°C. Ο μέσος όρος είναι 8 και το προηγούμενο ρεκόρ ήταν 16, το 2012.
Ξηρασία και λειψυδρία
Για την ίδια περιοχή, ο Copernicus αναφέρει ότι ο δείκτης ξηρασίας του καλοκαιριού του 2024 ήταν ο χειρότερος σε σειρά δεδομένων 12 ετών και ότι η μέση θερινή παροχή ήταν αισθητά ή εξαιρετικά χαμηλή στο 35% των ποταμών. Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος κατατάσσει την Ελλάδα στις χώρες όπου η λειψυδρία το 2023 εμφανίστηκε κυρίως την άνοιξη και το καλοκαίρι. Για τα αποθέματα νερού της Αττικής, δείτε το άρθρο μας για τη λειψυδρία στην Ελλάδα.
Πυρκαγιές
Ζέστη και ξηρασία μαζί αυξάνουν τον κίνδυνο φωτιάς. Τον Αύγουστο του 2024, σύμφωνα με τον Copernicus, η μεγαλύτερη πυρκαγιά της νοτιοανατολικής Ευρώπης έκαψε σχεδόν 11.000 εκτάρια κοντά στην Αθήνα και περίπου 1.600 άνθρωποι απομακρύνθηκαν. Πώς χαρτογραφείται ο κίνδυνος πυρκαγιάς εξηγούμε στη σελίδα για τον κίνδυνο πυρκαγιάς.
Πλημμύρες
Η έκθεση του 2024 σημειώνει ότι οι αλλαγές στη βροχόπτωση, μαζί με πιο έντονα ακραία επεισόδια, μπορούν να οδηγήσουν σε περισσότερες πλημμύρες. Πώς διαβάζεται ένας χάρτης επικινδυνότητας πλημμύρας θα το εξηγήσουμε σε ξεχωριστό άρθρο.
Κίνδυνος = επικινδυνότητα × έκθεση × τρωτότητα
Ένας καύσωνας δεν πλήττει όλους το ίδιο. Η IPCC, όπως τη συνοψίζει η πλατφόρμα Climate-ADAPT, περιγράφει τον κλιματικό κίνδυνο ως αποτέλεσμα τριών παραγόντων:
- Επικινδυνότητα (hazard): ένα φυσικό γεγονός ή μια τάση που μπορεί να προκαλέσει ζημιά, όπως ένας καύσωνας, μια ξηρασία, μια καταιγίδα ή η άνοδος της στάθμης της θάλασσας.
- Έκθεση (exposure): η παρουσία ανθρώπων, μέσων βιοπορισμού, ειδών, οικοσυστημάτων ή περιουσιών σε σημεία όπου μπορούν να πληγούν.
- Τρωτότητα (vulnerability): η προδιάθεση να πληγεί κάποιος, που περιλαμβάνει την ευαισθησία και την περιορισμένη ικανότητα να ανταπεξέλθει και να προσαρμοστεί.
Το «×» είναι σχήμα λόγου, όχι πραγματικός πολλαπλασιασμός. Λέει όμως κάτι χρήσιμο: αν ένας από τους τρεις παράγοντες μειωθεί, μειώνεται και ο κίνδυνος. Δεν μπορούμε να σταματήσουμε έναν καύσωνα αύριο, μπορούμε όμως να μειώσουμε την έκθεση και την τρωτότητα, για παράδειγμα με σκιά, δροσερούς χώρους και φροντίδα για όσους μένουν μόνοι.
Πόσο κοστίζει η κλιματική κρίση: η μελέτη της Τράπεζας της Ελλάδος
Η πιο γνωστή ελληνική εκτίμηση κόστους είναι της Επιτροπής Μελέτης Επιπτώσεων Κλιματικής Αλλαγής της Τράπεζας της Ελλάδος, που παρουσιάστηκε την 1η Ιουνίου 2011. Η μελέτη έτρεξε προβολές ως το 2100 για 13 περιοχές της χώρας και συνέκρινε σενάρια. Τα σωρευτικά ποσά ως το 2100:
| Σενάριο | Σωρευτικό κόστος ως το 2100 |
|---|---|
| Καμία δράση (χωρίς παγκόσμια μείωση εκπομπών) | 701 δισ. € |
| Μόνο προσαρμογή (κόστος μέτρων 67 δισ. €) | 510 δισ. € |
| Παγκόσμιος περιορισμός των εκπομπών | 294 δισ. € |
Τα ποσά αυτά είναι αποτελέσματα σεναρίων «τι θα γινόταν αν», όχι προβλέψεις. Η ίδια μελέτη ανέμενε πιο έντονους και μακρύτερους καύσωνες και περιόδους ξηρασίας, και άρα μεγαλύτερο κίνδυνο πυρκαγιάς.
Η Εθνική Στρατηγική Προσαρμογής στην Κλιματική Αλλαγή
Σύμφωνα με το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, η πρώτη Εθνική Στρατηγική για την Προσαρμογή στην Κλιματική Αλλαγή (ΕΣΠΚΑ) εγκρίθηκε με βάση τον ν. 4414/2016 (άρθρα 42–45), αφού το σχέδιο είχε τεθεί σε δημόσια διαβούλευση από τις 24/11/2015 έως τις 08/12/2015. Το περιεχόμενο των Περιφερειακών Σχεδίων Προσαρμογής ορίστηκε με την Υ.Α. 11258/2017, ενώ το Εθνικό Συμβούλιο για την Προσαρμογή συστάθηκε με την Υ.Α. 34768/2017.
Το 2022 ψηφίστηκε ο Εθνικός Κλιματικός Νόμος 4936/2022 για τη μετάβαση στην κλιματική ουδετερότητα και την προσαρμογή. Η σελίδα της Ελλάδας στο Climate-ADAPT καταγράφει τα περιφερειακά σχέδια ως υπό εκπόνηση και δείχνει ότι η χώρα υπέβαλε εκθέσεις για την προσαρμογή στην ΕΕ το 2021, το 2023 και το 2025.
Τι πιστεύουν οι Έλληνες για την κλιματική αλλαγή
Τον Ιούνιο του 2022 η διαΝΕΟσις δημοσίευσε πανελλαδική έρευνα της Metron Analysis με πεδίο τον Απρίλιο του 2022, μαζί με ανοιχτά δεδομένα. Μερικά ευρήματα από τη σύνοψη:
- Μόνο το 8,8% αμφισβητεί ότι υπάρχει κλιματική κρίση.
- Οι πυρκαγιές δασών αναδεικνύονται ο σημαντικότερος περιβαλλοντικός κίνδυνος.
- Ως κύριο υπεύθυνο για την αντιμετώπιση, το 53,2% ορίζει τις εθνικές κυβερνήσεις, το 36,5% τους πολίτες και το 28,7% την ΕΕ. Δήμοι (6,9%) και περιφέρειες (5,4%) έρχονται πολύ πίσω.
- Το 80,7% θεωρεί ότι το κράτος κάνει λίγα και το 76,1% λέει το ίδιο για την ΕΕ.
Πώς διαβάζουμε ένα κλιματικό σενάριο
Ένα σενάριο απαντά στο «τι θα συμβεί αν». Οι αριθμοί της Τράπεζας της Ελλάδος, για παράδειγμα, εξαρτώνται από το πόσο θα μειωθούν οι εκπομπές παγκοσμίως. Καλό είναι λοιπόν να ρωτάμε τρία πράγματα: ποια υπόθεση έχει γίνει, για ποια περίοδο και περιοχή, και πόσο εύρος αβεβαιότητας δίνεται. Τα εξηγούμε αναλυτικά στον οδηγό πώς διαβάζουμε μια πρόβλεψη.
Η Kassandra Labs βρίσκεται σε στάδιο ιδέας. Δεν εκδίδει σήμερα προβλέψεις για το κλίμα. Στόχος αυτής της σελίδας είναι να εξηγήσει τα επίσημα δεδομένα και να δείξει πού θα τα βρείτε.
Συχνές ερωτήσεις
Τι είναι η κλιματική αλλαγή με απλά λόγια;
Ο ΟΗΕ την ορίζει ως μακροχρόνιες μεταβολές στις θερμοκρασίες και στα μοτίβα του καιρού. Ορισμένες είναι φυσικές, όμως από τον 19ο αιώνα κύρια αιτία είναι οι ανθρώπινες δραστηριότητες, κυρίως η καύση ορυκτών καυσίμων. Τα αέρια θερμοκηπίου που εκλύονται κρατούν θερμότητα στην ατμόσφαιρα, και η επιφάνεια της Γης είναι σήμερα περίπου 1,44°C θερμότερη από τα τέλη του 19ου αιώνα.
Πόσο έχει ζεσταθεί η Ελλάδα;
Σύμφωνα με το meteo.gr του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, η μέση θερμοκρασία του καλοκαιριού στην Ελλάδα ανέβηκε κατά 2,5°C από το 1960 έως το 2025. Το καλοκαίρι του 2024 ήταν το θερμότερο από το 1960, 2,9°C πάνω από τον μέσο όρο 1991–2020. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ο Copernicus αναφέρει ότι η Ευρώπη θερμαίνεται δύο φορές ταχύτερα από τον παγκόσμιο μέσο όρο από τη δεκαετία του 1980.
Κλιματική αλλαγή ή κλιματική κρίση: ποια η διαφορά;
Περιγράφουν το ίδιο φαινόμενο. Η «κλιματική αλλαγή» είναι ο επιστημονικός όρος για τις μακροχρόνιες μεταβολές του κλίματος. Η «κλιματική κρίση» χρησιμοποιείται συχνά για να τονίσει ότι οι επιπτώσεις είναι ήδη σοβαρές και απαιτούν δράση. Στην Ελλάδα ο δεύτερος όρος έχει περάσει και στη δημόσια διοίκηση, με το Υπουργείο Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας.
Τι είναι η Εθνική Στρατηγική Προσαρμογής;
Είναι το εθνικό πλαίσιο για τη θωράκιση της χώρας απέναντι στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Εγκρίθηκε με βάση τον ν. 4414/2016 και προβλέπει Περιφερειακά Σχέδια Προσαρμογής, το περιεχόμενο των οποίων ορίστηκε με την Υ.Α. 11258/2017. Το 2022 προστέθηκε ο Εθνικός Κλιματικός Νόμος 4936/2022. Το Climate-ADAPT καταγράφει τα περιφερειακά σχέδια ως υπό εκπόνηση.
Πηγές
- United Nations — What is climate change?
- Copernicus Climate Change Service & WMO — European State of the Climate 2024
- Copernicus — ESOTC 2024: Heat and drought in southeastern Europe
- meteo.gr / National Observatory of Athens — Summer 2024: the warmest on record for Greece (6 Sep 2024)
- meteo.gr / National Observatory of Athens — Summer 2026: the 6th warmest since 1960 (7 Sep 2026)
- European Environment Agency — Use of freshwater resources in Europe (indicator, Nov 2025)
- Climate-ADAPT (EEA) — Adaptation Support Tool, step 2.1: climate risk (IPCC AR6 terms)
- Climate-ADAPT (EEA) — Greece country profile
- Ministry of Environment and Energy (ΥΠΕΝ) — Adaptation to climate change
- diaNEOsis / Metron Analysis — Climate change and the Greeks (survey, June 2022)
- diaNEOsis — Climate change survey: executive summary (June 2022)
- Bank of Greece — Presentation of the Climate Change Impacts Study Committee report (1 Jun 2011)