Τι είναι ο κλιματικός κίνδυνος; Φυσικός κίνδυνος και κίνδυνος μετάβασης
Ο κλιματικός κίνδυνος έχει δύο όψεις. Η μία είναι ο ίδιος ο καιρός: πλημμύρες, καύσωνες, ξηρασία. Η άλλη είναι η μετάβαση σε οικονομία χαμηλών εκπομπών. Δείτε πώς τις ορίζουν τα βασικά πλαίσια.
Τι είναι ο κλιματικός κίνδυνος: ο ορισμός
Στην επιστήμη του κλίματος, ο κίνδυνος δεν είναι το ίδιο με το ακραίο φαινόμενο. Σύμφωνα με την προσέγγιση της 6ης Έκθεσης Αξιολόγησης της IPCC, όπως την παρουσιάζει το Climate-ADAPT, ο κλιματικός κίνδυνος είναι οι πιθανές αρνητικές συνέπειες για ανθρώπινα ή οικολογικά συστήματα. Προκύπτει από την αλληλεπίδραση τριών παραγόντων:
- Επικινδυνότητα (hazard): ένα πιθανό φυσικό γεγονός ή τάση που μπορεί να προκαλέσει ζημιά, όπως ξηρασία, καύσωνας ή άνοδος της στάθμης της θάλασσας.
- Έκθεση (exposure): ό,τι έχει αξία και βρίσκεται εκεί όπου μπορεί να πληγεί: άνθρωποι, μέσα βιοπορισμού, οικοσυστήματα, υποδομές.
- Τρωτότητα (vulnerability): πόσο εύκολα παθαίνει ζημιά ένα σύστημα, δηλαδή η ευαισθησία του και η περιορισμένη ικανότητά του να αντέξει και να προσαρμοστεί.
Το παράδειγμα του Climate-ADAPT είναι η ζημιά από ξηρασία στη γεωργία. Η ξηρασία είναι η επικινδυνότητα, τα χωράφια είναι η έκθεση και η εξάρτηση από τη βροχή είναι η τρωτότητα. Αν αλλάξει οποιοσδήποτε από τους τρεις παράγοντες, αλλάζει και ο κίνδυνος.
Φυσικός κλιματικός κίνδυνος: οξύς και χρόνιος
Στον χρηματοοικονομικό κόσμο, ο κλιματικός κίνδυνος χωρίζεται σε δύο οικογένειες. Ο διαχωρισμός περιγράφεται στις συστάσεις της TCFD (Task Force on Climate-related Financial Disclosures) του 2017, που αναπαράγει η Υπηρεσία Προστασίας Περιβάλλοντος των ΗΠΑ (EPA).
Ο φυσικός κίνδυνος προέρχεται από τις φυσικές επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής και έχει δύο μορφές:
- Οξύς: συνδέεται με γεγονότα, όπως ισχυρότερες καταιγίδες, πλημμύρες και κύματα καύσωνα ή ψύχους. Ελληνικό παράδειγμα είναι η κακοκαιρία του Σεπτεμβρίου 2023, που κατά το Earth Observatory της NASA έφερε βροχή-ρεκόρ στη Θεσσαλία στις 5 Σεπτεμβρίου.
- Χρόνιος: προέρχεται από μακροχρόνιες μεταβολές, όπως η άνοδος της μέσης θερμοκρασίας, η άνοδος της στάθμης της θάλασσας και οι αλλαγές στις βροχοπτώσεις.
Η Τράπεζα Διεθνών Διακανονισμών (BIS) δίνει την ίδια εικόνα: ο οξύς κίνδυνος συνδέεται με συχνότερα ή σοβαρότερα ακραία φαινόμενα, ο χρόνιος με μακροχρόνιες αλλαγές στο κλίμα.
Κίνδυνος μετάβασης: πολιτική, τεχνολογία, αγορά, φήμη
Ο κίνδυνος μετάβασης δεν έχει να κάνει με τον καιρό. Είναι ο χρηματοοικονομικός κίνδυνος από τη μετάβαση σε οικονομία χαμηλών εκπομπών, που προκύπτει από αλλαγές στην πολιτική, την τεχνολογία, το κλίμα της αγοράς ή τη συμπεριφορά των πελατών. Η TCFD, μέσω της EPA, τον χωρίζει σε τέσσερις κατηγορίες:
| Κατηγορία | Παραδείγματα |
|---|---|
| Πολιτική και νομικά | Τιμολόγηση άνθρακα, αυστηρότερη αναφορά εκπομπών, κανόνες για υπάρχοντα προϊόντα, δικαστικές διαφορές |
| Τεχνολογία | Αντικατάσταση προϊόντων από λύσεις χαμηλών εκπομπών, αποτυχημένες επενδύσεις, κόστος μετάβασης |
| Αγορά | Αλλαγή στη ζήτηση, αβέβαια σήματα αγοράς, ακριβότερες πρώτες ύλες |
| Φήμη | Αλλαγή στην εικόνα που έχουν πελάτες και κοινό, στίγμα ενός κλάδου |
Η ίδια πηγή αναφέρει και ευκαιρίες: αποδοτικότερη χρήση πόρων, καθαρότερη ενέργεια, νέα προϊόντα, νέες αγορές και ανθεκτικότητα. Ο κλιματικός κίνδυνος δεν είναι μόνο απώλεια.
Κλιματικός κίνδυνος στα χρηματοοικονομικά: TCFD, ISSB, ΕΚΤ, NGFS
- ISSB: τον Ιούνιο του 2023 εξέδωσε το πρότυπο IFRS S2, που ισχύει για ετήσιες περιόδους από 1 Ιανουαρίου 2024. Ενσωματώνει και επεκτείνει τις συστάσεις της TCFD και καλύπτει ρητά τον φυσικό κίνδυνο και τον κίνδυνο μετάβασης.
- ΕΚΤ: στις 27 Νοεμβρίου 2020 δημοσίευσε τον τελικό οδηγό για τους κλιματικούς και περιβαλλοντικούς κινδύνους, που εξηγεί πώς περιμένει οι τράπεζες να τους διαχειρίζονται με σύνεση και να τους γνωστοποιούν με διαφάνεια.
- NGFS: το Network for Greening the Financial System φτιάχνει σενάρια για κεντρικές τράπεζες και εποπτικές αρχές, που, κατά τη BIS, ομαδοποιούνται σε «ομαλά» (έγκαιρη πολιτική, χαμηλότεροι κίνδυνοι), «άτακτα» (καθυστερημένη ή ασυντόνιστη πολιτική, υψηλότερος κίνδυνος μετάβασης) και «hot house world» (αποτυχία ανάσχεσης της θέρμανσης, σοβαρός φυσικός κίνδυνος).
Το βασικό μάθημα των σεναρίων: οι δύο κίνδυνοι κινούνται συχνά αντίθετα. Λιγότερη δράση σήμερα σημαίνει μικρότερο κίνδυνο μετάβασης τώρα, αλλά μεγαλύτερο φυσικό κίνδυνο αργότερα.
Κλιματικός κίνδυνος στη Μεσόγειο: ελληνικά παραδείγματα
Η πρώτη Ευρωπαϊκή Αξιολόγηση Κλιματικού Κινδύνου (EUCRA) του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος, στις 11 Μαρτίου 2024, εντόπισε 36 μεγάλους κλιματικούς κινδύνους για την Ευρώπη σε πέντε ομάδες, από τους οποίους οκτώ είναι ιδιαίτερα επείγοντες. Η Νότια Ευρώπη ξεχωρίζει: κινδυνεύει ιδιαίτερα από πυρκαγιές και από τις επιπτώσεις του καύσωνα και της λειψυδρίας στη γεωργία. Οι κίνδυνοι από καύσωνα και ξηρασία για τις καλλιέργειες είναι ήδη σε κρίσιμο επίπεδο στον Νότο.
Ο φυσικός κίνδυνος γίνεται γρήγορα οικονομικός. Το Climate-ADAPT αναφέρει ότι στην Ισπανία η τιμή του ελαιολάδου αυξήθηκε σχεδόν 50% το 2022. Για την Ελλάδα, οι πιο σχετικοί φυσικοί κίνδυνοι είναι οι δασικές πυρκαγιές, οι πλημμύρες και η λειψυδρία. Κάθε επιχείρηση τους συναντά διαφορετικά: ένα ξενοδοχείο μέσω νερού και καύσωνα, ένας αγρότης μέσω ξηρασίας, μια αποθήκη μέσω πλημμύρας.
Πώς γίνεται μια αξιολόγηση κλιματικού κινδύνου
Οι μέθοδοι διαφέρουν, αλλά τα περισσότερα βήματα ακολουθούν τη λογική επικινδυνότητα, έκθεση, τρωτότητα. Μια απλή εκδοχή, όπως τη διαβάζουμε εμείς:
- Καταγραφή: ποια περιουσιακά στοιχεία, εγκαταστάσεις και αλυσίδες εφοδιασμού έχουμε και πού βρίσκονται.
- Επικινδυνότητα: ποιοι φυσικοί κίνδυνοι υπάρχουν σε κάθε θέση σήμερα, π.χ. από τους επίσημους χάρτες πλημμύρας.
- Σενάρια: πώς αλλάζουν οι κίνδυνοι, φυσικοί και μετάβασης, σε διαφορετικά μέλλοντα, όπως αυτά του NGFS.
- Τρωτότητα και συνέπειες: τι θα σήμαινε κάθε σενάριο για τη λειτουργία και τα οικονομικά.
- Μέτρα και παρακολούθηση: τι προσαρμογή χρειάζεται και ποιοι δείκτες δείχνουν ότι αλλάζει η εικόνα.
Ένα υποθετικό παράδειγμα. Ας πάρουμε ένα ξενοδοχείο σε ένα νησί του Αιγαίου. Στο βήμα 1 καταγράφει τα κτίρια, την παροχή νερού και τους προμηθευτές του. Στο βήμα 2 βλέπει ότι η ζώνη κοντά στο ρέμα εμφανίζεται στον χάρτη πλημμύρας των 100 ετών και ότι το νησί έχει εποχική λειψυδρία. Στο βήμα 3 εξετάζει ένα σενάριο με θερμότερα καλοκαίρια και ένα με αυστηρότερους κανόνες για την ενέργεια. Στο βήμα 4 ρωτά τι θα κόστιζε μια εβδομάδα χωρίς νερό στην αιχμή. Στο βήμα 5 αποφασίζει, για παράδειγμα, εξοικονόμηση νερού και παρακολούθηση των αποθεμάτων. Το παράδειγμα είναι φανταστικό και δεν βασίζεται σε πραγματική επιχείρηση.
Η σελίδα μας για επιχειρήσεις και επενδύσεις περιγράφει πώς ένα ψηφιακό δίδυμο θα μπορούσε να στηρίξει τα βήματα 2 έως 4, και η σελίδα για τον κίνδυνο πλημμύρας δείχνει ένα παράδειγμα επικινδυνότητας.
Τι δεν είναι αυτό το άρθρο
Αυτό το άρθρο εξηγεί όρους. Δεν είναι επενδυτική, χρηματοοικονομική ή νομική συμβουλή και δεν αξιολογεί καμία εταιρεία, μετοχή ή ακίνητο. Για αποφάσεις, μιλήστε με αδειοδοτημένο σύμβουλο. Η Kassandra Labs βρίσκεται σε στάδιο ιδέας: δεν έχει πελάτες, αποτελέσματα ή μετρημένη ακρίβεια να παρουσιάσει.
Συχνές ερωτήσεις
Τι είναι ο κλιματικός κίνδυνος;
Είναι οι πιθανές αρνητικές συνέπειες της κλιματικής αλλαγής για ανθρώπους, οικοσυστήματα, υποδομές ή επιχειρήσεις. Κατά την προσέγγιση της IPCC, προκύπτει από τρεις παράγοντες: την επικινδυνότητα (π.χ. ξηρασία), την έκθεση (τι βρίσκεται εκεί) και την τρωτότητα (πόσο εύκολα παθαίνει ζημιά). Στα χρηματοοικονομικά χωρίζεται σε φυσικό κίνδυνο και κίνδυνο μετάβασης.
Ποια η διαφορά φυσικού κινδύνου και κινδύνου μετάβασης;
Ο φυσικός κίνδυνος προέρχεται από τον ίδιο τον καιρό και το κλίμα: οξέα γεγονότα όπως πλημμύρες και καύσωνες, ή χρόνιες αλλαγές όπως η άνοδος της θερμοκρασίας. Ο κίνδυνος μετάβασης προέρχεται από τη μετάβαση σε οικονομία χαμηλών εκπομπών: νέους κανόνες, τεχνολογίες, αλλαγές στην αγορά και στη φήμη. Συχνά κινούνται αντίθετα.
Τι είναι το IFRS S2;
Είναι πρότυπο γνωστοποιήσεων για το κλίμα που εξέδωσε το ISSB τον Ιούνιο του 2023. Ισχύει για ετήσιες περιόδους που ξεκινούν από 1 Ιανουαρίου 2024 και μετά. Ενσωματώνει και επεκτείνει τις συστάσεις της TCFD και ζητά από τις εταιρείες να γνωστοποιούν τους φυσικούς κινδύνους και τους κινδύνους μετάβασης που αντιμετωπίζουν.
Είναι αυτό το άρθρο επενδυτική συμβουλή;
Όχι. Το άρθρο εξηγεί όρους και πλαίσια με βάση δημόσιες πηγές. Δεν είναι επενδυτική, χρηματοοικονομική ή νομική συμβουλή και δεν αξιολογεί καμία εταιρεία, μετοχή ή ακίνητο. Για αποφάσεις, μιλήστε με αδειοδοτημένο σύμβουλο. Η Kassandra Labs βρίσκεται σε στάδιο ιδέας και δεν παρέχει υπηρεσίες αξιολόγησης.
Πηγές
- Climate-ADAPT — Adaptation Support Tool, step 2.1 (IPCC AR6 risk framing)
- US EPA — Climate risks and opportunities defined (after TCFD, 2017)
- BIS Financial Stability Institute — Climate risks: scenario analysis, executive summary, 31 May 2023
- IFRS Foundation — IFRS S2 Climate-related Disclosures
- ECB Banking Supervision — press release on the guide on climate-related and environmental risks, 27 Nov 2020
- European Environment Agency — "Europe is not prepared for rapidly growing climate risks", 11 March 2024
- Climate-ADAPT / European Climate and Health Observatory — Ξηρασία και λειψυδρία (2024)
- NASA Earth Observatory — "A Deluge in Greece", September 2023