Η κακοκαιρία Daniel και ο κίνδυνος πλημμύρας στη Θεσσαλία: τι χαρτογράφησαν οι δορυφόροι

Τι συνέβη

Η κακοκαιρία Daniel χτύπησε την κεντρική Ελλάδα στις αρχές Σεπτεμβρίου 2023. Σύμφωνα με το Earth Observatory της NASA, η τετραήμερη κακοκαιρία ξεκίνησε στις 4 Σεπτεμβρίου και έριξε βροχή-ρεκόρ στη Θεσσαλία στις 5 Σεπτεμβρίου. Ήταν ένα «αποκομμένο χαμηλό» (cut-off low), δηλαδή ένα βαρομετρικό χαμηλό που είχε ακινητοποιηθεί αφού αποκόπηκε από το αεροχείμαρρο, και ήταν μέρος ενός ασυνήθιστου σχηματισμού «ωμέγα» πάνω από την Ευρώπη.

Οι τιμές είναι ακραίες. Η NASA αναφέρει ότι το μεγαλύτερο ύψος βροχής, 754 χιλιοστά, σημειώθηκε στη Ζαγορά του Πηλίου, κοντά στον Βόλο. Στο σύνολο των τεσσάρων ημερών, οι σταθμοί του Meteo κατέγραψαν περίπου 910 χιλιοστά στη Ζαγορά και 659 χιλιοστά στην Καρδίτσα, παρότι ορισμένοι σταθμοί σταμάτησαν να στέλνουν δεδομένα λόγω διακοπών ρεύματος. Για σύγκριση, η Αθήνα δέχεται κατά μέσο όρο περίπου 400 χιλιοστά βροχής σε ολόκληρο τον χρόνο.

Στον Βόλο, ο Κραυσίδωνας υπερχείλισε και κατέστρεψε μια γέφυρα. Στη συνέχεια το νερό απλώθηκε στον θεσσαλικό κάμπο. Στις 10 Σεπτεμβρίου μια εικόνα του Sentinel-2 έδειχνε την περιοχή της Λάρισας να πλήττεται ακόμη σοβαρά από την υπερχείλιση του Πηνειού, και ως τότε οι πυροσβέστες είχαν διασώσει περισσότερους από 2.850 ανθρώπους, σύμφωνα με το διαστημικό πρόγραμμα της ΕΕ.

Τι χαρτογράφησε το Copernicus EMS

Η Υπηρεσία Διαχείρισης Έκτακτων Αναγκών του Copernicus (EMS) μετατρέπει δορυφορικές εικόνες σε χάρτες για την πολιτική προστασία. Η ταχεία χαρτογράφησή της ενεργοποιήθηκε στις 5 Σεπτεμβρίου 2023 μετά από αίτημα της Γενικής Γραμματείας Πολιτικής Προστασίας, με κωδικό EMSR692. Η πρώτη ανακοίνωση, γραμμένη ενώ ακόμη έβρεχε, ανέφερε ήδη έναν νεκρό και έναν αγνοούμενο γύρω από τον Βόλο και τις ακτές του Πηλίου. Το αίτημα αφορούσε μια πρώτη εκτίμηση, την έκταση της πλημμύρας και παρακολούθηση στον χρόνο.

Η ενεργοποίηση μεγάλωσε όσο το νερό προχωρούσε προς το εσωτερικό. Το δημόσιο αρχείο της καταγράφει 7 περιοχές ενδιαφέροντος (Μαγνησία, Παλαμάς, Λάρισα, Στεφανοβίκειο, Καρδίτσα, Κεραμίδι και Καλαμάκι) και 29 προϊόντα. Είναι χάρτες οριοθέτησης της πλημμύρας, που επαναλαμβάνονταν ως ενημερώσεις «παρακολούθησης» έως τις 22 Σεπτεμβρίου. Συνδυάζουν εικόνες ραντάρ του Sentinel-1, που «βλέπουν» μέσα από τα σύννεφα, με οπτικές εικόνες πολύ υψηλής ανάλυσης από εμπορικούς δορυφόρους.

Έως τις 21 Σεπτεμβρίου, το διαστημικό πρόγραμμα της ΕΕ ανέφερε ότι οι πλημμύρες είχαν προκαλέσει ζημιές σε πάνω από 700 τετραγωνικά χιλιόμετρα της κεντρικής αγροτικής ζώνης της χώρας, με ορισμένα χωράφια ακόμη κάτω από το νερό.

Τρεις μήνες μετά: η λίμνη Κάρλα

Το νερό δεν αποσύρθηκε απλώς. Το Copernicus EMS άνοιξε μια δεύτερη, πιο αργή ενεργοποίηση, την EMSN184, στο πλαίσιο της χαρτογράφησης κινδύνου και ανάκαμψης, με ημερομηνία 23 Νοεμβρίου 2023. Έγινε για το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, για τον σχεδιασμό της ανάκαμψης στην περιοχή βόρεια και βορειοδυτικά της λίμνης Κάρλας. Με εικόνα του Sentinel-1 της 18ης Δεκεμβρίου 2023, που βελτιώθηκε με εικόνα του Sentinel-2 της επόμενης ημέρας, η ανάλυση βρήκε περίπου 10.000 εκτάρια ακόμη πλημμυρισμένα. Μια εκτίμηση επιπτώσεων συνδύασε αυτή την έκταση με δεδομένα αναφοράς και εκτιμήσεις πληθυσμού του WorldPop.

Σημασία είχαν και τα εθνικά δεδομένα. Μια μελέτη περίπτωσης του Copernicus αναφέρει ότι ένα ελληνικό ψηφιακό μοντέλο εδάφους ανάλυσης 5 μέτρων, που διατέθηκε μέσω της Γενικής Γραμματείας Πολιτικής Προστασίας, χρησιμοποιήθηκε για την εκτίμηση του βάθους του νερού.

Διδάγματα για τον σχεδιασμό απέναντι στις πλημμύρες

Τα αντλούμε από τα παραπάνω δημόσια στοιχεία. Είναι δική μας ανάγνωση, όχι επίσημα συμπεράσματα.

1. Σχεδιάζουμε για τη μακρά «ουρά», όχι μόνο για την κορύφωση. Σε μια επίπεδη λεκάνη, η ζημιά συνεχίζεται για μήνες. Τα σχέδια ανάκαμψης για αγροκτήματα, δρόμους και υπηρεσίες χρειάζονται τη διάρκεια της πλημμύρας, όχι μόνο τη μέγιστη έκτασή της.
2. Δορυφόροι μαζί με ανάγλυφο. Ο δορυφόρος δείχνει πού είναι το νερό. Ένα καλό μοντέλο εδάφους δείχνει πόσο βαθύ είναι και πού θα πάει μετά. Το ένα χρειάζεται το άλλο.
3. Ζωντανοί χάρτες επικινδυνότητας. Η ευρωπαϊκή Οδηγία για τις Πλημμύρες απαιτεί χάρτες επικινδυνότητας, χάρτες κινδύνου και σχέδια διαχείρισης κινδύνων πλημμύρας, που αναθεωρούνται σε εξαετείς κύκλους (ο τρέχων καλύπτει το 2022–2027). Γεγονότα όπως ο Daniel είναι τα στοιχεία που πρέπει να αξιοποιούν αυτές οι αναθεωρήσεις.
4. Αναπαράσταση του γεγονότος. Οι χάρτες της EMSR692 αποτελούν ένα ημερολόγιο του πώς απλώθηκε το νερό, μέρα με τη μέρα. Η δοκιμή ενός μοντέλου πλημμύρας απέναντι σε αυτό το αρχείο είναι από τους καλύτερους τρόπους να ελεγχθεί πριν από την επόμενη καταιγίδα.

Πού χωράει ένα ψηφιακό δίδυμο

Ένα δίδυμο πλημμύρας θα ένωνε προγνώσεις βροχής, ανάγλυφο, ποτάμια, χρήσεις γης και τη θέση ανθρώπων και υποδομών, ώστε όσοι σχεδιάζουν να ρωτούν «τι θα γίνει αν πέσει τόση βροχή εδώ;» πριν συμβεί. Δεν μπορεί να εξαλείψει την αβεβαιότητα και δεν αντικαθιστά τις επίσημες προειδοποιήσεις ή τους χάρτες της Οδηγίας. Η Kassandra Labs βρίσκεται σε στάδιο ιδέας· η σελίδα μας για τον κίνδυνο πλημμύρας περιγράφει πώς θα μπορούσε ένα τέτοιο δίδυμο να στηρίξει τον σχεδιασμό.

Σχετικά