Αφαλάτωση: μπορεί να λύσει τη λειψυδρία στα ελληνικά νησιά;
Η αφαλάτωση κάνει πόσιμο το θαλασσινό νερό, που δεν τελειώνει ποτέ. Το τίμημα είναι η ενέργεια και η άλμη. Το ερώτημα δεν είναι αν δουλεύει, αλλά πότε αξίζει.
Αφαλάτωση: τι είναι και πώς λειτουργεί
Αφαλάτωση είναι η αφαίρεση του αλατιού από το θαλασσινό ή το υφάλμυρο νερό, ώστε να γίνει κατάλληλο για χρήση. Η κυρίαρχη τεχνολογία σήμερα είναι η αντίστροφη όσμωση (reverse osmosis, RO). Σύμφωνα με μια ανασκόπηση στο Frontiers in Sustainable Cities (Schunke κ.ά., 2020), αντλίες υψηλής πίεσης σπρώχνουν το θαλασσινό νερό μέσα από μια ημιπερατή μεμβράνη. Για να ξεπεραστεί η ωσμωτική πίεση του θαλασσινού νερού, η πίεση ανεβαίνει συνήθως στα 55–70 bar. Από τη μία πλευρά βγαίνει γλυκό νερό. Από την άλλη βγαίνει ένα πυκνό, αλμυρό υπόλειμμα: η άλμη.
Η ίδια ανασκόπηση αναφέρει ότι η αντίστροφη όσμωση καλύπτει το 65% της παγκόσμιας δυναμικότητας αφαλάτωσης και ότι είναι η κυρίαρχη μορφή αφαλάτωσης θαλασσινού νερού σε μεγάλη κλίμακα. Σε μία διέλευση από τις μεμβράνες, μετατρέπει σε πόσιμο έως περίπου το 50% του νερού που μπαίνει.
Η κλίμακα παγκοσμίως είναι ήδη μεγάλη. Μια μελέτη του 2019 στο Science of the Total Environment (Jones κ.ά.) μέτρησε 15.906 μονάδες αφαλάτωσης σε λειτουργία, που παράγουν περίπου 95 εκατομμύρια κυβικά μέτρα νερού την ημέρα. Σχεδόν το μισό παράγεται στη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική.
Γιατί η αφαλάτωση συζητιέται τώρα: η εποχική λειψυδρία
Η λειψυδρία δεν σημαίνει μόνο λίγη βροχή. Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος (EEA) τη μετρά με τον δείκτη εκμετάλλευσης νερού WEI+, δηλαδή την κατανάλωση νερού ως ποσοστό των ανανεώσιμων αποθεμάτων γλυκού νερού. Πάνω από 20% θεωρείται ότι επικρατούν συνθήκες λειψυδρίας. Πάνω από 40% η πίεση είναι σοβαρή και η χρήση μπορεί να μην είναι βιώσιμη. Άρα οι αιτίες της λειψυδρίας είναι δύο μαζί: πόσο νερό ξοδεύουμε και πόσο ανανεώνεται.
Ο EEA αναφέρει ότι η Ελλάδα, μαζί με τη Ρουμανία, την Πορτογαλία, την Ιταλία και την Ισπανία, είχε λειψυδρία κυρίως την άνοιξη και το καλοκαίρι του 2023. Γενικά, οι συνθήκες λειψυδρίας εντείνονται από τον Απρίλιο έως τον Σεπτέμβριο. Το 2023 η λειψυδρία επηρέασε το 28% της επικράτειας της ΕΕ για τουλάχιστον μία εποχή. Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το 2019 επηρέασε το 38% του πληθυσμού της ΕΕ.
Η εικόνα για την Αττική και τα αποθέματα της ΕΥΔΑΠ υπάρχει στο άρθρο μας για τη λειψυδρία στην Ελλάδα. Εδώ εστιάζουμε σε μία από τις λύσεις που προτείνονται.
Ενέργεια και κόστος της αφαλάτωσης: τι ξέρουμε
Η αφαλάτωση θέλει πολλή ενέργεια, και αυτό είναι το κεντρικό της μειονέκτημα. Ο πίνακας συγκρίνει τις τιμές που δίνει η ανασκόπηση των Schunke κ.ά. (2020) σε κιλοβατώρες ανά κυβικό μέτρο νερού (kWh/m³).
| Πηγή νερού | Ενέργεια (kWh/m³) |
|---|---|
| Συμβατική επεξεργασία επιφανειακού νερού | 0,2–0,4 |
| Έμμεση επαναχρησιμοποίηση για πόσιμο νερό | 1,5–2,0 |
| Αφαλάτωση θαλασσινού νερού με αντίστροφη όσμωση | 3,5–4,5 (εύρος 3–6,7) |
Δηλαδή, με βάση τις τυπικές τιμές του πίνακα, ένα κυβικό αφαλατωμένου νερού θέλει περίπου 9 έως 20 φορές την ενέργεια ενός κυβικού επιφανειακού νερού. Το εύρος εξαρτάται από το νερό τροφοδοσίας, την απαιτούμενη ποιότητα και την απόδοση της μονάδας. Οι αντλίες υψηλής πίεσης και οι μεμβράνες απορροφούν περίπου το 65% της ενέργειας. Οι συσκευές ανάκτησης ενέργειας, που «ξαναχρησιμοποιούν» την πίεση της άλμης, μπορούν να μειώσουν την κατανάλωση κατά 25–40% σε σχέση με συστήματα χωρίς αυτές.
Σε μεγάλη κλίμακα, αυτό μετράει. Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας (IEA) εκτιμά ότι στη Μέση Ανατολή το μερίδιο της αφαλάτωσης στην τελική κατανάλωση ενέργειας θα ανέβει από 5% σε σχεδόν 15% έως το 2040. Παγκοσμίως, η αφαλάτωση είναι η μεγαλύτερη πηγή αύξησης της ενέργειας που καταναλώνει ο τομέας του νερού έως το 2040.
Για το κόστος ανά κυβικό δεν βρήκαμε ανοιχτή πρωτογενή πηγή με αξιόπιστα στοιχεία για τα ελληνικά νησιά, γι' αυτό δεν δίνουμε αριθμό. Αυτό που λέει η βιβλιογραφία είναι ποιοτικό. Οι Schunke κ.ά. γράφουν ότι η αφαλάτωση θαλασσινού νερού είναι λιγότερο οικονομική από άλλες επιλογές για πόσιμο νερό, και ότι η ενέργεια των αντλιών βαραίνει σημαντικά το λειτουργικό κόστος. Αν η ενέργεια προέρχεται από ορυκτά καύσιμα, υπάρχει και κόστος σε εκπομπές: η ίδια ανασκόπηση αναφέρει ότι η αφαλάτωση στην Αυστραλία εξέπεμψε 1.193 χιλιάδες τόνους ισοδύναμου CO₂ το 2015. Οι ανανεώσιμες πηγές αναφέρονται ως ένας τρόπος να μειωθεί αυτό το πρόβλημα.
Άλμη: τι γίνεται με το αλάτι που περισσεύει
Κάθε μονάδα αφαλάτωσης παράγει άλμη, που συνήθως επιστρέφει στη θάλασσα. Οι Jones κ.ά. (2019) υπολόγισαν την παγκόσμια παραγωγή άλμης σε περίπου 142 εκατομμύρια κυβικά την ημέρα, περίπου 50% περισσότερο από προηγούμενες εκτιμήσεις. Τέσσερις χώρες (Σαουδική Αραβία, ΗΑΕ, Κουβέιτ και Κατάρ) παράγουν το 55% της. Αν διαιρέσουμε τα δύο σύνολα της μελέτης, προκύπτει περίπου 1,5 κυβικό άλμης για κάθε κυβικό γλυκού νερού. Αυτός είναι δικός μας υπολογισμός, όχι αριθμός της μελέτης, και διαφέρει από μονάδα σε μονάδα.
Οι συγγραφείς καταλήγουν ότι χρειάζεται καλύτερη διαχείριση της άλμης, για να περιοριστούν οι επιπτώσεις στο περιβάλλον και το κόστος διάθεσης. Η έρευνα εξετάζει και τεχνικές που αραιώνουν την άλμη πριν τη διάθεση, ώστε να μειωθούν οι επιπτώσεις στο θαλάσσιο οικοσύστημα. Για ένα νησί, τα πρακτικά ερωτήματα είναι πού θα γίνει η εκβολή, πόσο θα αραιωθεί η άλμη και ποιος θα την παρακολουθεί.
Λειψυδρία: τρόποι αντιμετώπισης πέρα από την αφαλάτωση
Η αφαλάτωση δεν είναι η μόνη απάντηση. Η πολιτική της ΕΕ θέτει ως προτεραιότητα μια οικονομία που χρησιμοποιεί το νερό αποδοτικά και το εξοικονομεί. Η αναθεωρημένη Οδηγία για το πόσιμο νερό ασχολείται με τις διαρροές στα δίκτυα ύδρευσης. Ένας κανονισμός του 2020 διευκολύνει την επαναχρησιμοποίηση νερού για άρδευση. Το Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο για το Κλίμα και την Υγεία σημειώνει ότι η Ελλάδα είναι από τις λίγες χώρες της ΕΕ με σχέδια διαχείρισης ξηρασίας για κάποιες ή όλες τις λεκάνες απορροής της.
Μια λογική σειρά επιλογών, όπως τη διαβάζουμε εμείς, είναι:
- Μείωση της ζήτησης με εξοικονόμηση στα σπίτια, τα ξενοδοχεία και τη γεωργία.
- Λιγότερες διαρροές, ώστε να μη χάνεται νερό που έχει ήδη αντληθεί και επεξεργαστεί.
- Επαναχρησιμοποίηση επεξεργασμένων λυμάτων, για άρδευση ή άλλες χρήσεις, με ενέργεια ανάμεσα στο επιφανειακό νερό και την αφαλάτωση.
- Ταμιευτήρες και υπόγεια νερά, όπου υπάρχουν και αντέχουν.
- Αφαλάτωση ως συμπλήρωμα για τις αιχμές, κυρίως εκεί όπου οι άλλες επιλογές δεν φτάνουν.
Η σειρά αυτή δεν είναι κανόνας. Σε ένα μικρό, άνυδρο νησί η αφαλάτωση μπορεί να είναι η μόνη ρεαλιστική πηγή. Το σημαντικό είναι να συγκρίνονται όλες οι επιλογές με τα ίδια κριτήρια: νερό που κερδίζεται, ενέργεια, εκπομπές, άλμη και χρόνος υλοποίησης.
Πώς ένα μοντέλο σεναρίων συγκρίνει τις επιλογές
Ένα μοντέλο σεναρίων δεν «προβλέπει» τη λειψυδρία. Απαντά σε ερωτήματα του τύπου «τι θα γίνει αν». Τι θα γίνει αν ο χειμώνας είναι ξηρός και η ζήτηση του καλοκαιριού αυξηθεί; Πόσο νερό κερδίζουμε αν μειώσουμε τις διαρροές, σε σύγκριση με μια νέα μονάδα αφαλάτωσης; Πόση επιπλέον ενέργεια χρειάζεται το νησί τον Αύγουστο; Η διαφορά ανάμεσα στην ανάλυση σεναρίων και την ανάλυση «what-if» εξηγείται στο άρθρο μας για την ανάλυση σεναρίων.
Η Kassandra Labs βρίσκεται σε στάδιο ιδέας. Δεν έχουμε τρέξει τέτοιο μοντέλο για κάποιο νησί και δεν έχουμε αποτελέσματα να δείξουμε. Αυτό που περιγράφουμε είναι η μέθοδος: όλες οι επιλογές στο ίδιο τραπέζι, με τα ίδια δεδομένα και με ανοιχτές τις αβεβαιότητες.
Συχνές ερωτήσεις
Τι είναι η αφαλάτωση;
Είναι η αφαίρεση του αλατιού από θαλασσινό ή υφάλμυρο νερό, ώστε να γίνει πόσιμο ή χρήσιμο για άλλες χρήσεις. Η πιο διαδεδομένη μέθοδος είναι η αντίστροφη όσμωση: αντλίες υψηλής πίεσης σπρώχνουν το νερό μέσα από μεμβράνη. Σύμφωνα με ανασκόπηση του 2020, καλύπτει το 65% της παγκόσμιας δυναμικότητας. Το υπόλοιπο υπόλειμμα είναι η άλμη.
Πόση ενέργεια χρειάζεται η αφαλάτωση;
Για θαλασσινό νερό με αντίστροφη όσμωση, συνήθως 3,5–4,5 κιλοβατώρες ανά κυβικό μέτρο, με εύρος 3–6,7 ανάλογα με τη μονάδα. Η συμβατική επεξεργασία επιφανειακού νερού θέλει 0,2–0,4. Οι συσκευές ανάκτησης ενέργειας μπορούν να μειώσουν την κατανάλωση κατά 25–40%. Οι τιμές προέρχονται από την ανασκόπηση των Schunke κ.ά. (2020).
Είναι επικίνδυνη η άλμη για τη θάλασσα;
Η άλμη είναι πιο αλμυρή από τη θάλασσα και, αν δεν αραιωθεί σωστά, μπορεί να επηρεάσει το θαλάσσιο οικοσύστημα. Μια μελέτη του 2019 εκτίμησε ότι παγκοσμίως παράγονται περίπου 142 εκατομμύρια κυβικά την ημέρα και ζήτησε καλύτερη διαχείρισή της. Η επίπτωση εξαρτάται από το σημείο εκβολής, την αραίωση και την παρακολούθηση.
Ποιοι είναι οι τρόποι αντιμετώπισης της λειψυδρίας;
Η ΕΕ δίνει προτεραιότητα στην αποδοτική χρήση και την εξοικονόμηση νερού. Άλλα μέτρα είναι η μείωση των διαρροών στα δίκτυα, η επαναχρησιμοποίηση επεξεργασμένων λυμάτων για άρδευση, οι ταμιευτήρες και η αφαλάτωση. Καμία λύση δεν αρκεί μόνη της. Η σωστή επιλογή εξαρτάται από τον τόπο, την ενέργεια και τη ζήτηση.
Πηγές
- Schunke A.J., Hernandez Herrera G.A., Padhye L., Berry T.-A., "Energy recovery in SWRO desalination: current status and new possibilities", Frontiers in Sustainable Cities 2:9, 2020
- Jones E., Qadir M., van Vliet M.T.H., Smakhtin V., Kang S., "The state of desalination and brine production: a global outlook", Science of the Total Environment 657, 2019
- IEA, "Introduction to the water-energy nexus", 23 March 2020
- European Environment Agency, "Use of freshwater resources in Europe" (indicator, published 28 Nov 2025)
- European Commission, Water scarcity and droughts
- Climate-ADAPT / European Climate and Health Observatory, "Ξηρασία και λειψυδρία" (2024)