Ανάλυση what-if: γυρίζουμε έναν διακόπτη τη φορά
Η ανάλυση what-if («τι θα γινόταν αν») σημαίνει ότι αλλάζουμε μία ή λίγες παραμέτρους ενός μοντέλου και βλέπουμε πώς κινούνται τα αποτελέσματα. Οι περισσότεροι τη συναντούν πρώτα σε ένα υπολογιστικό φύλλο. Ο οδηγός της Microsoft για το Excel την περιγράφει ως αλλαγή τιμών σε κελιά για να δούμε πώς αντιδρούν οι τύποι, και αναφέρει τρία ενσωματωμένα εργαλεία:
- Σενάρια (Scenarios): αποθηκεύουν σύνολα τιμών που μπορούμε να εναλλάσσουμε και να συγκρίνουμε.
- Αναζήτηση στόχου (Goal Seek): δουλεύει ανάποδα. Ορίζουμε το αποτέλεσμα που θέλουμε και βρίσκει την τιμή εισόδου που το δίνει.
- Πίνακες δεδομένων (Data Tables): δείχνουν το αποτέλεσμα για πολλές τιμές μίας ή δύο παραμέτρων ταυτόχρονα.
Το μοντέλο μένει ίδιο. Αλλάζουν μόνο οι είσοδοι. Γι' αυτό η ανάλυση what-if είναι γρήγορη, ακριβής και εύκολη στην εξήγηση. Το αδύνατο σημείο της είναι ότι θεωρεί δεδομένη τη δομή του κόσμου. Μας λέει τι γίνεται αν το κόστος καυσίμων ανέβει κατά ένα δέκατο. Δεν μας λέει τι γίνεται αν αλλάξει ολόκληρος ο τρόπος που μετακινούνται οι άνθρωποι.
Ανάλυση σεναρίων: φανταζόμαστε ολόκληρα μέλλοντα
Η ανάλυση σεναρίων κινείται σε άλλο επίπεδο. Ένα σενάριο είναι μια συνεκτική ιστορία για ένα πιθανό μέλλον, όπου πολλά πράγματα αλλάζουν μαζί και με λογική συνέπεια. Το βρετανικό Government Office for Science, στο Futures Toolkit για όσους χαράσσουν πολιτική, το λέει καθαρά: τα σενάρια δεν είναι προβλέψεις. Κανένα σενάριο δεν θα βγει ακριβώς αληθινό, αλλά κομμάτια από αρκετά πιθανότατα θα βγουν.
Ο οδηγός δίνει και πρακτικές συμβουλές. Τα σενάρια πρέπει να κοιτάζουν τουλάχιστον πέντε χρόνια μπροστά, και συνήθως 10 έως 20. Ένας διαδεδομένος τρόπος να χτιστούν είναι ο πίνακας 2×2: διαλέγουμε τους δύο σημαντικότερους και πιο αβέβαιους παράγοντες, τους κάνουμε άξονες και περιγράφουμε τα τέσσερα μέλλοντα στις γωνίες. Έπειτα τα σενάρια χρησιμεύουν ως «δοκιμή αντοχής» μιας πολιτικής: στέκει το σχέδιο σε καθέναν από τους τέσσερις κόσμους;
Δίπλα δίπλα
| Ανάλυση what-if | Ανάλυση σεναρίων | |
|---|---|---|
| Ερώτημα | Τι παθαίνει το αποτέλεσμα αν αλλάξει αυτή η παράμετρος; | Ποια μέλλοντα μπορεί να συναντήσουμε και αντέχει το σχέδιό μας σε αυτά; |
| Τι αλλάζει | Ένας ή λίγοι αριθμοί | Πολλοί συνδεδεμένοι παράγοντες μαζί |
| Ορίζοντας | Συχνά από μήνες έως λίγα χρόνια | Συνήθως 10 έως 20 χρόνια |
| Αποτέλεσμα | Αριθμοί, ευαισθησίες, νεκρά σημεία | Λίγες ιστορίες, συχνά με αριθμούς |
| Κύριος κίνδυνος | Να μας ξεφύγει μια αλλαγή στο ίδιο το σύστημα | Να πάρουμε ένα σενάριο για πρόβλεψη |
Παράδειγμα: ένας δήμος που σχεδιάζει το καλοκαίρι
Ας φανταστούμε έναν νησιωτικό δήμο που ανησυχεί για το νερό τον Αύγουστο. Οι αριθμοί παρακάτω είναι υποθετικοί, για το παράδειγμα.
What-if: «Αν οι επισκέπτες τον Αύγουστο αυξηθούν κατά 15%, πόσο ανεβαίνει η μέγιστη ημερήσια ζήτηση νερού και πόσες μέρες θα ξεπερνούσαμε όσο μπορεί να δώσει το δίκτυο;» Είναι ένα σαφές ερώτημα για ένα μοντέλο του σημερινού δικτύου και της σημερινής ζήτησης.
Σενάρια: «Πώς μπορεί να είναι το καλοκαίρι το 2040;» Παίρνουμε δύο αβέβαιους παράγοντες, όπως πόσο ξηρό θα γίνει το κλίμα και πόσο γρήγορα θα μεγαλώσει ο τουρισμός. Οι τέσσερις γωνίες μπορεί να είναι: ξηρό και γεμάτο, ξηρό και ήσυχο, υγρό και γεμάτο, υγρό και ήσυχο. Για καθένα, ο δήμος ελέγχει αν στέκουν τα σχέδιά του: μια νέα δεξαμενή, επισκευές διαρροών, μια μονάδα αφαλάτωσης ή η τιμολόγηση του νερού. Καλό σχέδιο είναι εκείνο που είναι αποδεκτό και στα τέσσερα, όχι τέλειο σε ένα. Την ίδια λογική εφαρμόζουμε στο άρθρο για τη λειψυδρία στην Ελλάδα.
Παράδειγμα: μια επιχείρηση
What-if: ένας ξενοδοχειακός όμιλος ρωτά πώς αλλάζει το περιθώριο κέρδους του αν η ενέργεια ακριβύνει κατά 20% την επόμενη σεζόν. Ένας πίνακας δεδομένων το απαντά σε λίγα λεπτά.
Σενάρια: ο ίδιος όμιλος ρωτά πώς μπορεί να είναι η αγορά του σε 15 χρόνια, με άξονες όπως οι μέρες καύσωνα στην περιοχή του και το αν οι ταξιδιώτες θα στραφούν στους ενδιάμεσους μήνες. Η απάντηση δεν είναι ένας αριθμός αλλά μια δέσμη μελλοντικών εικόνων, με τις οποίες ελέγχει επενδύσεις όπως η ψύξη, η ασφάλιση ή το πού θα χτίσει στη συνέχεια.
Πού μπαίνει η προσομοίωση
Και οι δύο μέθοδοι χρειάζονται ένα μοντέλο που «τρέχει». Στο υπολογιστικό φύλλο, το μοντέλο είναι ένα σύνολο τύπων. Για μια πόλη, μια ακτή ή ένα ηλεκτρικό δίκτυο πρέπει να είναι πολύ πλουσιότερο, και εκεί έρχονται η προσομοίωση και τα ψηφιακά δίδυμα. Ένα δίδυμο μπορεί να τρέξει ένα what-if μέσα σε κάθε σενάριο: «στο ξηρό και γεμάτο μέλλον, τι γίνεται αν ο κεντρικός αγωγός σταματήσει για μία μέρα;». Έτσι η ακρίβεια της ανάλυσης what-if συναντά το εύρος των σεναρίων. Τη γενική ιδέα την περιγράφουμε στη σελίδα πώς λειτουργεί.
Τρία συνηθισμένα λάθη
- Λέμε σενάριο ένα what-if. Αν ανεβοκατεβάζουμε έναν αριθμό, κάνουμε ανάλυση ευαισθησίας. Δεν εξερευνούμε διαφορετικά μέλλοντα.
- Σχεδιάζουμε για το «μεσαίο» σενάριο. Τα σενάρια υπάρχουν για να προετοιμαστούμε για όλο το εύρος. Ένα σχέδιο μόνο για την «κεντρική» περίπτωση είναι μια μεταμφιεσμένη πρόβλεψη.
- Δεν ξανακοιτάμε ποτέ. Τα σενάρια αξίζει να τα επανεξετάζουμε όσο περνούν τα χρόνια. Προς ποιο κινείται ο κόσμος; Κι αυτό είναι χρήσιμη πληροφορία.